Rzadkie naszyjniki z epoki brązu odkryte w szwedzkim grobie

Dwa ponad 2500-letnie brązowe naszyjniki odkryte w grobie w Marby we wschodniej Szwecji mogą stanowić jedno z najbardziej niezwykłych znalezisk tego typu w skandynawskiej archeologii. Przedmioty znaleziono w kamiennym grobie kremacyjnym, co odróżnia je od większości podobnych ozdób znanych z depozytów rytualnych i skarbów.

Niezwykłe odkrycie podczas badań ratowniczych

W miejscowości Marby, położonej na wschód od miasta Norrköping, archeolodzy prowadzący badania przed planowaną zabudową mieszkaniową natrafili na wyjątkowe znalezisko z późnej epoki brązu. Wykopaliska realizuje zespół Arkeologerna, działający w strukturach Swedish History Museum.

Badany obszar od dawna znany jest z licznych śladów osadnictwa, grobów oraz rytów naskalnych datowanych na okres między około 1100 a 500 rokiem p.n.e. Właśnie tam archeolodzy odkryli dwa rzadkie brązowe naszyjniki, określane jako pierścienie typu wendel.

Kierownik projektu, Alf Ericsson, podkreślił, że sposób zdeponowania ozdób może wskazywać na ich rytualny charakter. Zdaniem badaczy nie były one zwykłym wyposażeniem grobowym, lecz świadomie złożonymi darami związanymi z obrzędami pogrzebowymi.

Grób odsłania złożone praktyki pogrzebowe

Naszyjniki znaleziono w kamiennej konstrukcji grobowej z centralnie umieszczonym głazem. Wewnątrz obiektu odkryto skremowane szczątki ludzkie zdeponowane na kilka różnych sposobów.

Część spalonych kości znajdowała się w urnie, inne złożono w niewielkich jamach wykopanych w ziemi. Kolejne fragmenty były rozproszone pomiędzy kamieniami i warstwami ziemi tworzącymi nasyp grobowy. Taka różnorodność form pochówku sugeruje, że miejsce mogło być wykorzystywane przez dłuższy czas lub że odbywały się tam złożone ceremonie związane z kultem zmarłych.

Szczególne znaczenie ma lokalizacja samych naszyjników. Oba przedmioty umieszczono przy wschodniej krawędzi grobu, pomiędzy kamieniami, oddzielnie od ludzkich szczątków. To właśnie ten detal sprawia, że znalezisko wzbudza tak duże zainteresowanie archeologów.

Pierścienie wendel – symbole prestiżu i tożsamości

Odkryte ozdoby należą do rzadkiej kategorii biżuterii znanej jako pierścienie wendel. Wykonano je z odlewanego brązu skręcanego naprzemiennie w prawo i lewo. Jeden z egzemplarzy jest większy i smuklejszy, drugi natomiast mniejszy, masywniejszy i bardziej wyrazisty w formie.

Tego typu ozdoby najczęściej wiązane są z kobietami, choć źródła archeologiczne wskazują, że pojawiały się również w kontekście męskim. Znane są zarówno z przedstawień na figurkach, jak i z niektórych męskich pochówków.

W społeczeństwach późnej epoki brązu nie były one jedynie elementem stroju. Stanowiły widoczny symbol pozycji społecznej, przynależności do określonej wspólnoty oraz uczestnictwa w świecie rytuałów i wierzeń związanych z metalami.

Ślady dalekosiężnych kontaktów handlowych

Znaczenie odkrytych naszyjników wykracza poza samą wartość artystyczną. Brąz był w Skandynawii surowcem importowanym. Zarówno miedź, jak i cyna nie występowały tam w ilościach umożliwiających lokalną produkcję.

Surowce sprowadzano z odległych regionów Europy Środkowej, Południowej oraz z Wysp Brytyjskich. Oznacza to, że mieszkańcy późnej epoki brązu byli częścią rozległej sieci wymiany obejmującej tysiące kilometrów.

Znaleziska takie jak te z Marby przypominają, że społeczności zamieszkujące Skandynawię nie funkcjonowały w izolacji. Przeciwnie – uczestniczyły w szerokich kontaktach handlowych i kulturowych, które umożliwiały przepływ surowców, technologii oraz idei.

Dlaczego grób z Marby jest wyjątkowy?

W regionie Östergötland odkryto wcześniej około dziesięciu podobnych pierścieni wendel. Większość z nich pochodzi jednak ze skarbów lub depozytów rytualnych składanych na terenach podmokłych.

Znanym przykładem jest odkrycie w Häradshammar, gdzie dwa podobne pierścienie złożono w bagnie jako ofiarę rytualną. W Marby sytuacja wygląda inaczej. Tutaj oba naszyjniki znalazły się w obrębie grobu zawierającego ludzkie szczątki.

Połączenie kremacyjnego pochówku, kamiennej konstrukcji grobowej oraz celowego zdeponowania rzadkich ozdób z brązu tworzy zestaw cech, który może nie mieć bezpośrednich odpowiedników w dotychczas poznanym materiale archeologicznym ze Szwecji.

Tajemnicze spalone kopce i krajobraz rytuałów

Badania objęły również pozostałości osady oraz dwa kopce zbudowane z przepalonych i popękanych kamieni. Jeszcze niedawno takie konstrukcje interpretowano głównie jako miejsca związane z przygotowywaniem żywności lub działalnością gospodarczą.

Obecnie archeolodzy coraz częściej dostrzegają ich potencjalne znaczenie rytualne. W Marby jeden z takich kopców został w epoce brązu przekształcony w pomnik grobowy, co uznano za wyjątkowo rzadkie rozwiązanie.

Drugi zawierał duże ilości spękanych kamieni, fragmentów ceramiki oraz glinianych pozostałości domu zniszczonego przez pożar. U podstawy konstrukcji odkryto dwa koncentryczne kręgi kamienne, charakterystyczne dla pomników pogrzebowych tego okresu.

Dodatkowego znaczenia miejscu nadaje jego dawne położenie. W późnej epoce brązu Marby znajdowało się w pobliżu nadmorskiej zatoki. Coraz więcej badań wskazuje, że właśnie szlaki wodne odgrywały kluczową rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym społeczności nordyckiej epoki brązu.

Wciąż więcej pytań niż odpowiedzi

Przed archeologami pozostaje jeszcze wiele pracy. Analizy osteologiczne mają pomóc ustalić liczbę osób pochowanych w kamiennej konstrukcji oraz lepiej zrozumieć przebieg ceremonii pogrzebowych.

Już dziś jednak odkrycie z Marby należy do najciekawszych znalezisk związanych z późną epoką brązu w Skandynawii. Dwa brązowe naszyjniki, umieszczone celowo obok szczątków zmarłych, otwierają nowe możliwości interpretacji rytuałów sprzed 2500 lat i pokazują, jak złożone były związki między pamięcią o zmarłych, krajobrazem oraz cennymi przedmiotami w świecie nordyckiej epoki brązu.

źródło: Arkeologerna, SHM

fot. Arkeologerna, SHM