Muzeum w Münster zwróciło zrabowane przez nazistów zabytkowe poduszki heraldyczne

Dwie XVII-wieczne poduszki heraldyczne, przechowywane przez dziesięciolecia w zbiorach Muzeum Sztuki i Kultury LWL w Münster, zostały zwrócone spadkobiercom ich prawowitych właścicieli. Badania proweniencyjne wykazały, że obiekty trafiły do muzeum w wyniku sprzedaży kolekcji sztuki należącej do żydowskiej rodziny Budge, przeprowadzonej pod presją nazistowskiego reżimu.

Śledztwo w muzealnych zbiorach

Zwrot był efektem szeroko zakrojonego projektu badawczego dotyczącego pochodzenia obiektów znajdujących się w kolekcji sztuki dekoracyjnej muzeum. Projekt rozpoczął się w październiku 2023 roku dzięki wsparciu Niemieckiej Fundacji Sztuki Zaginionej i objął blisko 600 zabytków pozyskanych przez muzeum w latach 1933–1998, których historia własności była nieznana lub budziła wątpliwości.

Badaczka proweniencji Marlene Knut przeanalizowała setki przedmiotów, w tym meble, tkaniny, wyroby z porcelany, szkła i kamionki. W trakcie prac ustalono, że dwie ozdobne poduszki heraldyczne pochodzą z kolekcji Emmy Budge i jej męża Henry’ego Budge, zamożnych żydowskich kolekcjonerów sztuki z Hamburga.

Losy kolekcji Emmy Budge

Henry Budge zmarł w 1928 roku, a Emma Budge dziewięć lat później. Po jej śmierci wykonawcy testamentu zostali zmuszeni do działania w coraz bardziej niebezpiecznych warunkach nazistowskich Niemiec. W obawie o los żydowskich spadkobierców zdecydowano się wystawić kolekcję dzieł sztuki na aukcję.

Sprzedaż przeprowadzono w Berlinie pod koniec 1937 roku. Choć zgodnie z wolą właścicielki środki miały trafić do jej spadkobierców, dochód ze sprzedaży został przekazany na zablokowane konto i nigdy nie został im wypłacony. Dziś aukcja kolekcji Budge jest uznawana za jeden z przykładów ekonomicznego wywłaszczenia niemieckich Żydów przez państwo nazistowskie.

Wśród nabywców znalazło się również Westfalskie Muzeum Państwowe, poprzednik obecnego Muzeum LWL, które w październiku 1937 roku zakupiło dwie heraldyczne poduszki.

Rzadkie pamiątki z początku XVII wieku

Zwrot dotyczy dwóch wyjątkowych tekstyliów powstałych około 1612 i 1620 roku. Poduszki zdobione są herbami rodowymi, które dokumentowały pochodzenie i więzi rodzinne właścicieli. W XVII stuleciu tego rodzaju wyroby należały do prestiżowych prezentów ślubnych, podkreślających status społeczny oraz znaczenie rodzinnych koligacji.

Choć ich wartość materialna jest trudna do oszacowania, znaczenie historyczne i kulturowe tych przedmiotów jest bardzo duże. Stanowią one nie tylko przykład wysokiej klasy rzemiosła tekstylnego, ale również świadectwo losów kolekcji rozproszonych podczas prześladowań nazistowskich.

Kolejna restytucja po latach

Muzeum LWL podkreśla, że zwrot został przeprowadzony we współpracy ze spadkobiercami rodziny Budge. Przed przekazaniem obiektów właścicielom, za ich zgodą poduszki były przez miesiąc prezentowane na wystawie muzealnej, aby zwrócić uwagę zwiedzających na historię ich pochodzenia.

Restytucja wpisuje się w realizację postanowień Zasad Waszyngtońskich z 1998 roku oraz niemieckiej „Wspólnej Deklaracji”, zobowiązujących instytucje publiczne do identyfikowania i zwracania dóbr kultury skonfiskowanych w wyniku nazistowskich prześladowań.

Nie jest to pierwsza tego typu sprawa w Münster. Już w 2024 roku muzeum zwróciło loży masońskiej „Zu den drei Balken” osiem krzeseł, zegar stojący, obraz oraz litografię. Od 2000 roku do prawowitych właścicieli powróciło łącznie 16 obiektów znajdujących się wcześniej w zbiorach muzeum.

Wciąż wiele zaginionych dzieł

Pomimo licznych zwrotów przeprowadzonych przez niemieckie muzea, znaczna część kolekcji Emmy Budge pozostaje niezlokalizowana. Badania proweniencyjne prowadzone w Niemczech i innych krajach nadal pozwalają identyfikować pojedyncze obiekty rozproszone po muzeach, galeriach i prywatnych kolekcjach.

Historia dwóch niewielkich poduszek heraldycznych pokazuje, że nawet po niemal dziewięciu dekadach od zakończenia aukcji z 1937 roku możliwe jest odtworzenie losów zrabowanych dzieł sztuki i przywrócenie ich właścicielom lub ich potomkom.

źródło: LWL

fot. LWL