Grzebień z kości słoniowej z Holsterburga

Niewielki fragment rzeźbionej kości słoniowej, odnaleziony podczas wykopalisk w Holsterburgu w niemieckiej Westfalii, stał się jednym z najbardziej interesujących świadectw życia średniowiecznych elit. Bogato zdobiony grzebień z XII wieku nie tylko zachwyca kunsztem wykonania, ale również dostarcza cennych informacji o aspiracjach, statusie społecznym i kulturze materialnej arystokracji zamieszkującej region ponad osiemset lat temu.

Wyjątkowe znalezisko z zamku Holsterburg

Artefakt odkryto w 2017 roku podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie Holsterburga, niezwykłego średniowiecznego zamku położonego niedaleko Warburga w powiecie Höxter. Za odkrycie odpowiadał zespół archeologów Landschaftsverband Westfalen-Lippe (LWL) kierowany przez Kima Wegenera.

Choć grzebień zachował się jedynie fragmentarycznie, jego znaczenie szybko stało się oczywiste. Przedmiot mierzy zaledwie 6,3 na 7,1 centymetra, jednak wykonano go z niezwykle cennej kości słoniowej i ozdobiono starannie wyrzeźbionymi przedstawieniami. Tego rodzaju wyroby należą do bardzo rzadkiej grupy średniowiecznych przedmiotów luksusowych, które najczęściej odnajdywane są w skarbcach kościelnych lub w kontekstach związanych z najwyższymi warstwami społecznymi.

Świecki symbol prestiżu

Podobne zabytki określane są często mianem grzebieni liturgicznych. W średniowieczu wykorzystywano je podczas ceremonii religijnych, a wiele znanych egzemplarzy było związanych z biskupami, klasztorami lub kościelnymi skarbcami.

Znalezisko z Holsterburga wyróżnia się jednak kontekstem odkrycia. Wszystko wskazuje na to, że nie należało do wyposażenia instytucji kościelnej, lecz było własnością przedstawiciela świeckiej arystokracji. Miejsce znalezienia oraz charakter dekoracji sugerują, że przedmiot służył jako oznaka prestiżu i wysokiej pozycji społecznej właściciela.

Dzięki temu grzebień stanowi rzadki dowód na to, że westfalska szlachta uczestniczyła w kulturze luksusu porównywalnej z tą znaną z dworów książęcych czy środowisk kościelnych.

Sceny łowieckie i symbolika średniowiecznych elit

Na zachowanym fragmencie widoczne są dwa dekoracyjne pola przedstawieniowe. Na jednej stronie wyrzeźbiono psa ścigającego zająca. Motyw ten był silnie związany ze światem średniowiecznego rycerstwa i arystokracji, dla których polowania stanowiły nie tylko formę rozrywki, ale również element budowania prestiżu i demonstrowania statusu.

Drugą stronę zdobią dwa pawie zwrócone ku sobie. W średniowiecznej ikonografii ptaki te symbolizowały bogactwo, wyjątkowość i wysoką pozycję społeczną. Połączenie obu motywów tworzy obraz przedmiotu przeznaczonego dla osoby należącej do elity, świadomej znaczenia reprezentacji i symboliki.

Ślady dawnego blasku

Najnowsze badania mikroskopowe pozwoliły odkryć kolejny fascynujący szczegół. Specjaliści zidentyfikowali pozostałości złocenia zachowane w oku zająca oraz na elemencie dekoracyjnym znajdującym się nad przedstawieniem pawi.

Oznacza to, że grzebień pierwotnie prezentował się znacznie bardziej efektownie niż obecnie. Połączenie importowanej kości słoniowej z dekoracjami pokrytymi złotem czyniło z niego przedmiot wyjątkowo kosztowny i prestiżowy. Tego rodzaju wykończenie dodatkowo podkreślało status właściciela i wpisywało się w kulturę demonstracyjnego luksusu charakterystyczną dla średniowiecznych elit.

Holsterburg – zamek ludzi ambitnych

Znalezisko doskonale współgra z dotychczasowymi ustaleniami dotyczącymi samego Holsterburga. Zamek uchodzi za jedną z najbardziej niezwykłych średniowiecznych budowli obronnych w Westfalii.

Jego charakterystyczny ośmiokątny plan należy do rzadkości w architekturze regionu. Wysoki poziom wykonania, zastosowanie zaawansowanych rozwiązań budowlanych oraz obecność systemu ogrzewania powietrzem świadczą o znacznych możliwościach finansowych fundatorów – rodu Edelherren von Holthusen.

Archeolodzy odnaleźli tam również przedmioty związane z rozrywką, między innymi elementy gier, które wskazują na aktywne uczestnictwo mieszkańców zamku w kulturze dworskiej. Grzebień z kości słoniowej stanowi kolejny element tego obrazu, ukazując świat ludzi, którzy świadomie budowali swój prestiż poprzez architekturę, wyposażenie i przedmioty codziennego użytku.

Tajemnica pochodzenia

Mimo szczegółowych badań nadal nie wiadomo, gdzie dokładnie wykonano grzebień. Naukowcy rozważają kilka możliwości. Mógł powstać w warsztacie działającym na obszarze basenu Morza Śródziemnego lub w strefie wpływów bizantyjskich. Nie wyklucza się również produkcji w jednym z wysoko wyspecjalizowanych warsztatów na północ od Alp.

Jedną z rozpatrywanych hipotez jest także związek z klasztorem w Helmarshausen, położonym niedaleko rzeki Wezery. Ośrodek ten słynął w średniowieczu z wysokiej klasy wyrobów artystycznych i mógł posiadać rzemieślników zdolnych do wykonania tak luksusowego przedmiotu.

Nowa atrakcja muzeum w Herne

Po przeprowadzeniu konserwacji przez specjalistkę LWL Ruth Tegethoff grzebień prezentowano na wystawach czasowych w Berlinie, Münster i Paderborn. Obecnie artefakt stał się częścią stałej ekspozycji Muzeum Archeologii i Kultury LWL w Herne.

Choć zachował się jedynie fragment przedmiotu, jego znaczenie wykracza daleko poza materialne rozmiary. Grzebień pozwala zajrzeć do świata średniowiecznych elit, dla których luksusowe przedmioty były nie tylko elementem codziennego życia, ale również narzędziem manifestowania pozycji społecznej. W kilku centymetrach rzeźbionej kości słoniowej zachowała się opowieść o handlu dalekosiężnym, wyspecjalizowanym rzemiośle, kulturze dworskiej i ambicjach westfalskiej arystokracji.

źródło: LWL

fot. LWL/ S. Brentführer