Pierwszy malowany wizerunek boga Sucellusa odkryty w galijsko-rzymskim sanktuarium

Na zalesionym wzgórzu w Mancey, we wschodniej Francji, archeolodzy natrafili na znalezisko, które może istotnie poszerzyć wiedzę o religii celtyckiej w epoce rzymskiej. W ruinach dawnego sanktuarium odkryto malowany blok ołtarzowy przedstawiający najprawdopodobniej Sucellusa — boga kojarzonego z dobrobytem, przyrodą i życiem wiejskim.

To odkrycie wyróżnia się nie tylko rangą samego przedstawienia, lecz także jego formą. Choć Sucellus znany jest z licznych rzeźb i inskrypcji z obszaru dawnej Galii, malowane wyobrażenia tego bóstwa należą do skrajnej rzadkości, a znalezisko z Mancey może okazać się jedynym takim przykładem.

Sanktuarium na wzgórzu i pięć wieków kultu

Stanowisko w Mancey, położone w regionie Saône-et-Loire w Burgundii, góruje nad krajobrazem Tournugeois niedaleko Tournus. Od 2023 roku prowadzone są tam systematyczne badania, które już przyniosły obraz miejsca o dużym znaczeniu religijnym i społecznym. W sezonie wykopaliskowym 2025 archeolodzy odsłonili rozległy kompleks rytualny, funkcjonujący przez blisko pięć stuleci — od późnej epoki żelaza aż po schyłkowe wieki Cesarstwa Rzymskiego.

Skala i charakter odkryć wskazują, że nie było to lokalne, prowincjonalne miejsce kultu o ograniczonym zasięgu. Sanktuarium zajmowało około jednego hektara i obejmowało co najmniej dwie świątynie, przestrzenie spotkań oraz miejsca przeznaczone do uczt rytualnych i składania ofiar. Tysiące wydobytych artefaktów sugerują, że na święte wzgórze przybywały liczne grupy wiernych, a sam ośrodek pełnił rolę ważnego punktu religijnego dla całego regionu.

Ołtarz z wizerunkiem boga

Najbardziej niezwykły zabytek pochodzi z ruin świątyni oznaczonej przez badaczy jako Monument M3. To właśnie tam odnaleziono malowany blok ołtarzowy, który archeolodzy wiążą z przedstawieniem Sucellusa. Jeśli ta identyfikacja zostanie ostatecznie potwierdzona, będzie to odkrycie wyjątkowe nie tylko w skali Francji, lecz całego świata celtycko-rzymskiego.

Znaczenie znaleziska wynika z prostego faktu: Sucellus był bóstwem dobrze znanym, lecz niemal wyłącznie z kamiennych przedstawień. Jego wizerunki odnajdywano wcześniej we Francji, Niemczech i Luksemburgu, jednak były to przede wszystkim rzeźby i reliefy. Mancey dostarcza czegoś znacznie rzadszego — śladu religijnej wyobraźni wyrażonej kolorem, malarskim gestem i dekoracją ołtarzową.

Taki obiekt pozwala spojrzeć na kult nie tylko jako na system wierzeń utrwalony w kamieniu, lecz także jako na żywą praktykę wizualną, w której barwa i ornament mogły odgrywać rolę równie istotną jak sama forma rzeźbiarska. To właśnie ta możliwość czyni odkrycie z Mancey tak istotnym.

Sucellus, bóg młota i dostatku

W religijnym pejzażu rzymskiej Galii Sucellus należał do bóstw szczególnie rozpowszechnionych. Kojarzono go z dobrobytem, lasami, rolnictwem i ochroną życia wiejskiego. W przedstawieniach ikonograficznych pojawiał się zwykle z młotem lub młotkiem o długim trzonku, a także z dzbanem bądź beczką wina — atrybutami łączonymi z płodnością, obfitością i pomyślnością.

W inskrypcjach oraz rzeźbach występował niekiedy obok bogini Nantosuelty. Taki układ sugeruje, że oboje tworzyli boską parę związaną z naturą i dostatkiem. Odkrycie z Mancey wpisuje się więc w szerzej znany obraz kultu, ale jednocześnie wnosi element całkowicie nowy: możliwość uchwycenia tego boga w medium, które dotąd pozostawało niemal nieobecne w materiale archeologicznym.

Ostrożność badaczy pozostaje tu zrozumiała. Samo znalezisko wydaje się wyjątkowe, lecz jego pełna interpretacja musi jeszcze zostać potwierdzona. Już dziś jednak można stwierdzić, że nawet na etapie wstępnych analiz ołtarz z Mancey otwiera nowy rozdział w badaniach nad wizualną kulturą religijną celtyckiej Galii pod panowaniem Rzymu.

Świątynia elit i rytualne uczty

Monument M3 nie był jedynie miejscem składania ofiar w wąskim, ceremonialnym sensie. Wszystko wskazuje na to, że odbywały się tam również bankiety i spotkania elit. Posadzka świątyni zawierała tysiące pozostałości po rytualnych ucztach: kości świń, ptaków i ryb, a także naczynia do picia, biżuterię, monety i przedmioty wotywne.

Takie nagromadzenie materiału odsłania ważny wymiar funkcjonowania sanktuarium. Kult nie ograniczał się do samego aktu modlitwy czy złożenia daru. Był również doświadczeniem wspólnotowym, osadzonym w uczcie, spotkaniu i publicznym potwierdzaniu pozycji społecznej. Świątynia jawi się więc jako miejsce, w którym religia, prestiż i życie zbiorowe przenikały się w sposób naturalny.

Obecność licznych przedmiotów wotywnych i monet wskazuje ponadto, że sanktuarium przyciągało odwiedzających na przestrzeni długiego czasu. Nie było jednorazową fundacją ani miejscem krótkotrwałego kultu, lecz trwałym punktem odniesienia w krajobrazie religijnym regionu.

Święte wzgórze po upadku świątyń

Szczególnie wymowny jest fakt, że znaczenie tego miejsca nie wygasło wraz z końcem samych budowli. Pod koniec IV wieku n.e. świątynie uległy zawaleniu, jednak wzgórze nadal przyciągało ludzi. Wśród ruin pozostawiano monety, figurki i kolejne ofiary.

Ten ciąg dalszy praktyk religijnych pokazuje siłę pamięci miejsca. Nawet gdy architektura przestała pełnić swoją pierwotną funkcję, przestrzeń zachowała charakter święty. To zjawisko niekiedy mówi o dawnych wierzeniach więcej niż najlepiej zachowane mury: kult trwał, bo trwało przekonanie, że właśnie tam nadal obecna jest szczególna moc.

Odkrycie z Mancey ma więc znaczenie podwójne. Z jednej strony dostarcza wyjątkowego zabytku, który może być pierwszym znanym malowanym wizerunkiem Sucellusa. Z drugiej — pozwala lepiej zrozumieć, jak funkcjonowały galijsko-rzymskie sanktuaria: jako miejsca ofiar, uczt, spotkań elit i długiego trwania religijnej tradycji.

W tym sensie wzgórze w Mancey nie jest jedynie stanowiskiem archeologicznym. Jest świadectwem świata, w którym sacrum było zakorzenione zarówno w obrazie boga, jak i w praktykach wspólnoty, a pamięć świętego miejsca potrafiła przetrwać nawet upadek jego świątyń.

źródło: Grégory Compagnon (12 marca 2026). Starożytne sanktuarium w Mancey: wyniki kampanii wykopaliskowej z 2025 roku. Le Fil d'ArAr. Dostęp 15 marca 2026 r., https://doi.org/10.58079/15v3y