Niezwykły pochówek odkryty w górach Sajan

Pozłacane kolczyki, chińskie lustro, bogato zdobiony rynsztunek koński i rytualny depozyt ze szczątkami konia – taki zestaw przedmiotów towarzyszył kobiecie pochowanej ponad tysiąc lat temu w południowej Syberii. Odkrycie z gór Sajan rzuca nowe światło na pozycję społeczną kobiet należących do średniowiecznych elit stepowych.

Znalezisko pochodzi ze stanowiska Sajany-Pograniczne-4, położonego w dolinie rzeki Idżim na południu Kraju Krasnojarskiego. Archeolodzy odkryli tam grób dorosłej kobiety oraz noworodka. Już pierwsze analizy wskazały, że nie był to zwyczajny pochówek. Bogactwo wyposażenia oraz obecność elementów związanych z koniem sytuują go wśród najrzadszych i najbardziej prestiżowych grobów znanych z regionu Sajano-Ałtaju.

Pochówek należący do elity stepowego świata

Badacze z Instytutu Historii Kultury Materialnej Rosyjskiej Akademii Nauk, Uniwersytetu Państwowego w Nowosybirsku oraz Archeologii Chakasji zaliczają odkrycie do wyjątkowo nielicznej grupy elitarnych pochówków średniowiecznych. Na całym obszarze Sajano-Ałtaju znanych jest zaledwie kilkadziesiąt podobnych grobów.

W komorze grobowej znaleziono nie tylko osobiste przedmioty kobiety, ale również charakterystyczny depozyt „skóry końskiej”. Składał się on z czaszki i kończyn zwierzęcia połączonych fragmentami skóry. Tego rodzaju praktyka była typowa dla wysoko postawionych społeczności koczowniczych zamieszkujących stepy Azji Centralnej i południowej Syberii.

Obecność konia w obrządku pogrzebowym miała znaczenie znacznie wykraczające poza funkcję użytkową zwierzęcia. W kulturach stepowych koń był symbolem prestiżu, pozycji społecznej oraz siły politycznej.

Pozłacane kolczyki jako symbol statusu

Najbardziej osobistym elementem wyposażenia grobu okazała się para kolczyków odnaleziona przy czaszce kobiety. Zachowały się one w miejscu zbliżonym do pierwotnego położenia, co pozwala przypuszczać, że zmarła została pochowana w pełnym stroju ceremonialnym.

Kolczyki wykonano z brązu pokrytego złoceniem. Składały się z pierścienia, ozdobnych zawieszek i elementów przypominających koraliki. Szczegółowe badania laboratoryjne wykazały, że ich twórcy wykorzystali różne stopy metali. Główna część wykonana była ze stopu miedzi z dodatkiem cyny i ołowiu, natomiast jeden z dekoracyjnych elementów powstał głównie ze srebra wzbogaconego niewielkimi domieszkami miedzi, złota i ołowiu.

Forma kolczyków znajduje bliskie analogie w elitarnych pochówkach kobiet odkrywanych w Ałtaju i Mongolii. W wielu przypadkach podobna biżuteria towarzyszyła kobietom chowanym wraz z końmi, luksusowym wyposażeniem jeździeckim oraz importowanymi przedmiotami pochodzącymi z odległych regionów Azji.

Dla archeologów oznacza to, że kolczyki pełniły rolę znaku rozpoznawczego wysokiej pozycji społecznej, a nie jedynie ozdoby.

Koń jako wyznacznik prestiżu

Łącznie w grobie zarejestrowano 83 przedmioty. Zdecydowaną większość stanowiły elementy uprzęży końskiej i wyposażenia jeździeckiego.

Odnaleziono między innymi żelazne wędzidła, strzemiona, sprzączki, końcówki pasów, zawieszki oraz bogato zdobione okucia z pozłacanego brązu. Szczególną uwagę badaczy zwróciło jedno ze strzemion ozdobione srebrną inkrustacją wykonaną techniką damascenizowania. Dekoracja pokrywała znaczną część powierzchni przedmiotu i zdradzała wpływy sztuki chińskiej z okresu schyłku dynastii Tang.

Drugie strzemię pozostawało całkowicie pozbawione dekoracji. Archeolodzy przypuszczają, że taki kontrast mógł być zamierzony. W kulturach koczowniczych bogato zdobiony element mógł być eksponowany po bardziej widocznej stronie konia, podkreślając prestiż właściciela podczas publicznych wystąpień i ceremonii.

Koń stawał się w ten sposób częścią społecznego wizerunku swojego właściciela, podobnie jak biżuteria czy strój.

Chińskie lustro na syberyjskim pograniczu

Wśród przedmiotów złożonych do grobu znalazł się również fragment metalowego lustra zdobionego motywem winorośli, liści, kiści winogron oraz ptaka. Ornament ten jest dobrze znany z luksusowych luster używanych przez arystokrację chińskiej dynastii Tang w VII i VIII wieku.

Choć przedmiot zachował się jedynie częściowo, jego znaczenie jest ogromne. Skład metalu odpowiada innym lustrom w stylu chińskim odnajdywanym na rozległych terenach eurazjatyckiego pasa stepowego.

Co szczególnie interesujące, lustro było uszkodzone jeszcze przed złożeniem do grobu. Wygładzone krawędzie pęknięcia wskazują, że fragment był przechowywany przez długi czas i prawdopodobnie posiadał wartość symboliczną lub rytualną. W wielu społecznościach Azji lustra traktowano jako przedmioty ochronne, związane z magią i prestiżem właściciela.

Kobieta z pogranicza wielkich kultur

Datowanie radiowęglowe wskazuje szeroki przedział czasowy od drugiej połowy IX do początku XIII wieku. Analiza stylu biżuterii, wyposażenia końskiego oraz lustra pozwala jednak zawęzić datę pochówku do drugiej połowy IX lub X wieku.

Odkrycie pokazuje, że społeczności zamieszkujące południową Syberię nie funkcjonowały w izolacji. Przedmioty znalezione w grobie świadczą o kontaktach obejmujących ogromne obszary Eurazji – od stepów Mongolii i Ałtaju po ośrodki kultury chińskiej.

Jednocześnie pochówek dostarcza rzadkich informacji o pozycji kobiet w społeczeństwach koczowniczych. Bogactwo wyposażenia wskazuje, że mogły one odgrywać znaczącą rolę w strukturach elitarnych, a ich status podkreślano zarówno poprzez kosztowne ozdoby, jak i ceremonialne związki z końmi.

Dziedzictwo zapisane w przedmiotach

Pochówek z Sajany-Pograniczne-4 należy do najcenniejszych odkryć ostatnich lat w południowej Syberii. Łączy w sobie elementy osobistego świata średniowiecznej kobiety z szerokim obrazem kulturowych i politycznych powiązań stepowej Eurazji.

Pozłacane kolczyki, fragment chińskiego lustra i bogato zdobiony rynsztunek koński tworzą opowieść o społeczności, w której prestiż, mobilność i kontakty między odległymi regionami stanowiły podstawę elitarnej tożsamości. Ponad tysiąc lat po śmierci kobiety to właśnie niewielkie kolczyki pozostają najbardziej poruszającym świadectwem jej miejsca w świecie, który rozciągał się daleko poza granice rodzinnej doliny.

źródło: Amzarakov PB, Lazaretov IP, Poliakov AV, Mitko OA Pozłacane kolczyki i przedmioty osobiste ze średniowiecznego pochówku nad rzeką Idzhim (Sajan Zachodni, Kotlina Usińska). Vestnik NSU. Seria: Historia i Filologia. 2025;24(3):115-129. (W języku rosyjskim.) https://doi.org/10.25205/1818-7919-2025-24-3-115-129

fot. Biuro Prasowe Instytutu Historii Kultury Materialnej Rosyjskiej Akademii Nauk