Tkanina sprzed 3000 lat odnaleziona w zatopionej osadzie Gran Carro

Archeolodzy prowadzący badania pod powierzchnią jeziora Bolsena w środkowych Włoszech odkryli fragment tkaniny pochodzący z wczesnej epoki żelaza. Jest to pierwszy udokumentowany materiał tekstylny znaleziony w zatopionej osadzie Gran Carro, badanej przez naukowców od ponad sześćdziesięciu lat.

Niewielki kawałek tkaniny zachował się wśród zwęglonych pozostałości jednej z osadniczych budowli. Choć specjalistyczne analizy dopiero mają się rozpocząć, widoczny na zabytku delikatny splot wskazuje na wysoki poziom umiejętności włókienniczych mieszkańców osady sprzed niemal 3000 lat.

Pierwsza tkanina po sześciu dekadach badań

Stanowisko Gran Carro odkryto w 1959 roku. Badania prowadzono tam okresowo od lat 60. do końca lat 80. XX wieku, a następnie wznowiono w 2012 roku. Współczesne prace obejmują podwodne wykopaliska stratygraficzne, fotogrametrię oraz trójwymiarową dokumentację odkrywanych konstrukcji i przedmiotów.

W osadzie znajdowano wcześniej liczne drewniane zabytki oraz narzędzia związane z przygotowywaniem włókien i produkcją tekstyliów. Do tej pory nie udało się jednak odnaleźć żadnego zachowanego fragmentu gotowej tkaniny.

Nowy zabytek odkryto w niewielkim obszarze obejmującym zwęglone pozostałości jednego z budynków. Nie ustalono jeszcze, z jakiego surowca wykonano materiał, jaki był skład nici ani jak dokładnie przebiegał proces jego produkcji.

Tkanina ma zostać przekazana do włoskiego Centralnego Instytutu Restauracji, gdzie zostanie poddana specjalistycznym badaniom. Analizy mogą pozwolić na identyfikację włókien i dokładniejsze odtworzenie techniki zastosowanej przez dawnych rzemieślników. Do czasu uzyskania wyników wszelkie przypuszczenia dotyczące pochodzenia surowca lub możliwego importu materiału pozostają niepotwierdzone.

Domowy warsztat tkacki

Fragment tkaniny nie był jedynym świadectwem działalności włókienniczej odkrytym podczas ostatniej kampanii badawczej. Archeolodzy rozpoznali również pozostałości domowego warsztatu tkackiego, zidentyfikowanego po raz pierwszy w 2025 roku.

Jego usytuowanie wewnątrz jednej z budowli wskazuje, że produkcja tekstyliów odbywała się w przestrzeni mieszkalnej. Tkactwo nie musiało więc być zajęciem ograniczonym do osobnego warsztatu lub wydzielonej części osady, lecz mogło stanowić regularny element codziennego życia jej mieszkańców.

Odkrycie potwierdza wcześniejsze znaleziska z Gran Carro. W 2024 roku archeolodzy odnaleźli dwa drewniane wrzeciona, z których jedno zachowało gliniane przęśliki, a także dwa przedmioty przypominające grzebienie, interpretowane jako prawdopodobne narzędzia tkackie.

Ślady materiału zachowały się również na antropomorficznej figurce glinianej znalezionej w osadzie. Pod jej klatką piersiową widoczny jest odcisk tkaniny, co może wskazywać, że figurka była niegdyś owinięta lub ubrana w tkany materiał.

Zgromadzone zabytki dokumentują niemal cały proces produkcyjny: od przygotowania włókien i przędzenia nici, przez obsługę warsztatu tkackiego, aż po wykonanie gotowej tkaniny.

Kościana tabliczka i precyzyjne taśmy

W Strefie 1 osady po raz pierwszy odnaleziono również perforowaną tabliczkę wykonaną z kości. Przedmiot ten wiązany jest z tkactwem tabliczkowym, czyli metodą polegającą na przeciąganiu nici osnowy przez otwory wykonane w niewielkich płytkach.

Obracanie tabliczek według określonej sekwencji pozwalało tkaczom wytwarzać długie, wąskie i wytrzymałe taśmy. Mogły one służyć jako ozdobne bordiury, pasy, paski, zapięcia lub elementy wzmacniające odzież i inne wyroby tekstylne.

Znalezisko wskazuje, że mieszkańcy Gran Carro znali więcej niż jedną metodę tkania. Pionowy warsztat tkacki umożliwiał produkowanie szerszych połaci materiału, natomiast technika tabliczkowa służyła do wykonywania wąskich pasów wymagających precyzyjnego kontrolowania poszczególnych grup nici.

Osada niszczona przez pożary

Gran Carro powstało w środkowej epoce brązu, około XV wieku p.n.e. Większość zachowanych pozostałości zabudowy mieszkalnej pochodzi jednak z końca X i IX wieku p.n.e., czyli z okresu odpowiadającego kulturze Villanova, uznawanej powszechnie za najwcześniejszą fazę cywilizacji etruskiej.

Domy wznoszono pierwotnie na suchym lądzie, w pobliżu ówczesnej linii brzegowej jeziora. Nie były to budowle ustawione na platformach stale znajdujących się nad wodą. Dopiero późniejsze podnoszenie się poziomu jeziora doprowadziło do zalania osady.

Woda przyczyniła się do ochrony drewnianych konstrukcji, przedmiotów organicznych i warstw osadniczych. Po opuszczeniu Gran Carro stanowisko nie zostało zabudowane przez kolejne społeczności, dzięki czemu zachowało pierwotny układ wielu obiektów.

Archeolodzy rozpoznali w osadzie powtarzające się ślady pożarów, zawaleń i odbudowy domów. Po zniszczeniu poszczególnych budynków ich pozostałości zasypywano sztucznie naniesioną ziemią, a następnie wznoszono na niej nowe konstrukcje.

Kolejne warstwy zachowały narzędzia, ceramikę i elementy architektoniczne w odpowiednim porządku stratygraficznym. Pozwala to badaczom odtwarzać następujące po sobie fazy funkcjonowania osady.

Dokładniejsze ramy chronologiczne

Badania radiowęglowe i analizy słojów dębowych przeprowadzone w 2025 roku pozwoliły określić czas powstania jednej z grup konstrukcji w Gran Carro najprawdopodobniej na lata pomiędzy 907 a 885 rokiem p.n.e.

Datowanie to nie odnosi się bezpośrednio do nowo odkrytego fragmentu tkaniny. Zapewnia jednak dokładniejsze ramy chronologiczne dla najważniejszych faz zabudowy osady z wczesnej epoki żelaza.

Dalsze badania materiału tekstylnego mogą pomóc w lepszym określeniu jego wieku oraz związku z poszczególnymi etapami funkcjonowania budynku, w którym został znaleziony.

Ślady codziennego życia przed rozwojem miast etruskich

Gran Carro jest uznawane za jedną z najlepiej zachowanych osad protohistorycznych środkowych Włoch. Jego znaczenie wynika przede wszystkim z obecności licznych zabytków związanych z codziennym życiem mieszkańców.

Podczas poprzednich kampanii odnaleziono między innymi trzonki siekier, drewniane elementy drzwi, haczyki wędkarskie, igły, brązowe fibule, dłuta i naczynia do przechowywania żywności. Zachował się również wiklinowy kosz zawierający jasną substancję, którą wstępnie powiązano z produkcją mleka.

Badania archeobotaniczne umożliwiły rozpoznanie zbóż i pozostałości przetworzonego pożywienia. Znaleziska te dokumentują uprawę roli, przechowywanie zapasów oraz przygotowywanie posiłków przez społeczność zamieszkującą brzegi jeziora Bolsena.

Fragment tkaniny należy do innej kategorii zabytków. Jest gotowym wyrobem wykonanym z włókien, które w zwykłych warunkach rozkładają się, zanim mogą zostać odkryte przez archeologów.

Znaczenie przedmiotu nie wynika zatem z jego rozmiarów. Niewielki fragment stanowi bezpośrednie połączenie pomiędzy znajdowanymi w osadzie narzędziami, domowymi warsztatami i rzeczywistymi tkaninami wytwarzanymi przez mieszkańców Gran Carro.

Prace wykopaliskowe, konserwatorskie i laboratoryjne będą kontynuowane. Zarówno fragment tkaniny, jak i perforowana tabliczka kościana mają zostać poddane szczegółowym analizom. Nowe zabytki planuje się również włączyć do wystawy „L'infinita varietà del tessere: Dall'epoca villanoviana a oggi”, prezentowanej w Bolsenie i Montefiascone do 10 września 2026 roku.

źródło: FB Soprintendenza Archeologia Belle Arti Paesaggio Etruria Meridionale

fot. FB Soprintendenza Archeologia Belle Arti Paesaggio Etruria Meridionale