Portugalia po raz pierwszy zwraca Meksykowi przedhiszpańskie skarby

Trzy bezcenne artefakty sprzed wieków – figurka z Jalisco, waza Majów i urna Zapoteków – wracają do Meksyku po interwencji portugalskich władz. To pierwszy przypadek, gdy europejskie państwo formalnie zwróciło temu krajowi zrabowane dobra kultury. Przekazanie w Lizbonie 12 lutego 2026 roku uznano za przełom w międzynarodowej współpracy przeciwko nielegalnemu handlowi dziedzictwem.

12 lutego 2026 roku w Ambasadzie Meksyku w Lizbonie doszło do aktu o znaczeniu wykraczającym poza sam gest dyplomatyczny. Portugalia formalnie przekazała trzy przedhiszpańskie obiekty archeologiczne, które wkrótce mają powrócić do kraju pochodzenia drogą poczty dyplomatycznej. Restytucja obejmuje ceramiczną figurkę kobiecą z zachodniego Meksyku, polichromowaną wazę Majów z okresu klasycznego oraz urnę grobową Zapoteków przedstawiającą bóstwo deszczu Cocijo.

Dla władz meksykańskich to wydarzenie ma wymiar symboliczny – stanowi pierwszy przypadek, gdy państwo europejskie zwróciło Meksykowi wywiezione wcześniej zabytki. W operację zaangażowane były instytucje obu krajów, w tym meksykański Narodowy Instytut Antropologii i Historii (INAH), portugalskie organy sądownicze oraz Instytut Camõesa ds. Współpracy i Języka.

Figura z Jalisco – echo tradycji Tumbas de Tiro

Najbardziej sugestywnym wizualnie obiektem jest 43-centymetrowa ceramiczna figura kobieca, datowana na lata 300–600 n.e. Reprezentuje ona styl Tala-Tonalá, związany z tradycją grobowców szybowo-komorowych Tumbas de Tiro, charakterystyczną dla dzisiejszego stanu Jalisco.

Postać, przedstawiona w pozycji siedzącej, ma nagi tors, spódnicę i stożkowate nakrycie głowy. Na jej ramionach widoczne są wyryte ślady blizn, a subtelne aplikacje z gliny i starannie polerowana powierzchnia świadczą o wysokim poziomie kunsztu rzemieślniczego. Badacze łączą podobne przedstawienia z kultem płodności, macierzyństwa oraz rytuałami związanymi z przodkami.

Tradycja Tumbas de Tiro znana jest z podziemnych grobowców, w których składano ceramiczne figury mężczyzn, kobiet, muzyków czy graczy w piłkę. Zabytki te stanowią jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o życiu codziennym i wierzeniach zachodniej Mezoameryki – regionu przez długi czas pozostającego w cieniu badań nad środkowym Meksykiem i obszarem Majów.

Według doniesień figurka miała zostać wystawiona na aukcji w 2024 roku. Interwencja portugalskich władz doprowadziła jednak do jej zabezpieczenia przez prokuraturę w Lizbonie przy współpracy z policją sądową.

Polichromowana waza Majów – świadectwo elitarnej kultury

Drugim obiektem jest cylindryczna, polichromowana waza Majów z okresu klasycznego (600–900 n.e.), uznawanego za apogeum artystycznych i politycznych osiągnięć tej cywilizacji. Naczynie, prawdopodobnie pochodzące z południowo-wschodniego Meksyku – z regionu obejmującego części Chiapas, Tabasco lub półwysep Jukatan – zdobią sceny z udziałem elitarnych postaci oraz towarzyszące im inskrypcje hieroglificzne.

Wazy tego typu wykorzystywano w rytuałach spożycia kakao, napoju o szczególnym znaczeniu ceremonialnym. Glify często zawierały dedykacje, wskazujące właściciela i przeznaczenie naczynia. To właśnie dzięki takim obiektom badacze mogli rozszyfrowywać pismo Majów, identyfikując imiona władców i tytuły urzędników.

W okresie klasycznym miasta-państwa, takie jak Calakmul, Palenque czy Yaxchilán, były ośrodkami wyrafinowanej produkcji ceramicznej. Choć dokładne pochodzenie zwróconej wazy pozostaje przedmiotem badań, specjaliści z INAH potwierdzili jej autentyczność na podstawie analizy stylistycznej i ikonograficznej.

Naczynie zostało zajęte przez prokuraturę w prowincji Guimarães, a następnie przekazane do zwrotu.

Urna Zapoteków i wizerunek Cocijo

Trzecim zabytkiem jest zapotecka urna grobowa z Central Valleys w Oaxaca, datowana na lata 600–1200 n.e. Przedstawia ona Cocijo – bóstwo deszczu, błyskawic i piorunów, jedno z kluczowych w zapoteckim panteonie. Charakterystyczna maskowata twarz, rozdwojony język i stylizowane motywy błyskawic należą do ikonograficznych wyróżników tego przedstawienia.

Urny tego rodzaju umieszczano w grobowcach i świątyniach, zwłaszcza w rejonie Monte Albán, będącego politycznym i ceremonialnym centrum Zapoteków. Pełniły funkcję zarówno pojemników, jak i sakralnych wizerunków łączących zmarłych z siłami boskimi.

Cywilizacja Zapoteków, której początki sięgają około 500 r. p.n.e., wykształciła jeden z najwcześniejszych systemów pisma w Mezoameryce oraz złożone tradycje urbanistyczne. Autentyczność urny potwierdzono badaniami przeprowadzonymi in situ przez archeolog Aline Larę Galicię z zespołu Atlas przy Uniwersytecie w Sewilli. Obiekt skonfiskowała wcześniej prokuratura w Évora-Estremoz.

Dyplomacja kulturowa i odpowiedzialność międzynarodowa

Zaangażowanie portugalskich organów ścigania i meksykańskich instytucji kultury wpisuje się w szerszy, międzynarodowy nurt restytucji dóbr wywiezionych w wyniku nielegalnych wykopalisk i handlu. Sekretarz Kultury Meksyku podkreślił, że każda taka decyzja oznacza odzyskanie fragmentu narodowej pamięci i tożsamości.

Dla kraju, którego dziedzictwo obejmuje cywilizacje Olmeków, Majów, Zapoteków czy Teotihuacán, odzyskiwanie zabytków ma wymiar nie tylko prawny, lecz także symboliczny.

Powrót trzech artefaktów do Meksyku nie zamyka dyskusji o losach dóbr kultury rozproszonych po świecie. Stanowi jednak wyraźny sygnał, że współpraca międzynarodowa może przynieść konkretne rezultaty, przywracając historyczne obiekty społecznościom, z których się wywodzą.

źródło: INAH

fot. INAH