Selja odsłania kolejną tajemnicę. Masywny mur poza średniowiecznym klasztorem

Na norweskiej wyspie Selja, uznawanej za najstarsze znane miejsce pielgrzymkowe w kraju, archeolodzy odkryli fundament potężnego kamiennego muru. Znalezisko, dokonane poza granicami średniowiecznego kompleksu klasztornego, może zmienić dotychczasowy obraz życia na wyspie i ujawnić nieznany rozdział jej historii.

Mur ukryty pod powierzchnią wyspy

Ruiny Selji są badane od niemal dwóch stuleci. Wydawało się, że dzieje tego miejsca zostały już stosunkowo dobrze rozpoznane dzięki pozostałościom kościołów, budynków klasztornych oraz przekazom związanym z rozwojem chrześcijaństwa w Norwegii. Najnowsze odkrycie pokazuje jednak, że znaczna część historii wyspy wciąż pozostaje ukryta pod ziemią.

Archeolodzy z Norweskiego Instytutu Badań nad Dziedzictwem Kulturowym odkryli wcześniej nieudokumentowany fundament kamiennego muru. Konstrukcja znajduje się poza znanymi granicami średniowiecznego zespołu klasztornego i biegnie od portu co najmniej 13 metrów w kierunku południowym. Jej dalsza część nadal pozostaje pod powierzchnią.

Szczególną uwagę badaczy zwróciła szerokość fundamentu, wynosząca około dwóch metrów. Tak znaczne rozmiary wskazują, że mur był częścią starannie zaplanowanej i solidnie wykonanej budowli. Trudno uznać go za pozostałość niewielkiego obiektu gospodarczego.

Regin Meyer, archeolog budowlany kierujący pracami terenowymi wspólnie ze specjalistami w dziedzinie archeologii cyfrowej, określił znalezisko jako dowód istnienia „bardzo solidnej konstrukcji”. Na obecnym etapie rozpoznano jednak tylko fragment fundamentu. Pełny przebieg muru oraz wygląd wznoszącej się na nim budowli pozostają nieznane.

Nieznane przeznaczenie potężnej konstrukcji

Najważniejsze pytanie dotyczy wieku oraz funkcji odkrytego obiektu. Badacze nie potrafią jeszcze ustalić, czy mur należał do klasztoru benedyktynów rozwijającego się na Selji między XII a XIV wiekiem, czy był częścią biskupstwa założonego na wyspie około 1068 roku.

Nie wykluczają również możliwości, że konstrukcja pochodzi z jeszcze wcześniejszego okresu, związanego z początkami kultu rozbitków, których legenda uczyniła z Selji ważne miejsce religijne.

Meyer pobrał próbki gleby oraz materiały nadające się do datowania. Ich analiza laboratoryjna może pomóc w ustaleniu chronologii budowli. Wyniki powinny również przynieść odpowiedź na pytanie, w jaki sposób obiekt wpisywał się w stopniowy rozwój wyspy i czy pełnił funkcję religijną, administracyjną, mieszkalną bądź użytkową.

Do czasu zakończenia analiz przeznaczenie muru pozostanie zagadką. Już sama skala konstrukcji dowodzi jednak, że poza monumentalnym centrum klasztornym prowadzono działalność znacznie intensywniejszą, niż dotąd przypuszczano.

Wyspa świętej Sunniwy

Znaczenie Selji przez stulecia wiązano przede wszystkim z tradycją religijną. Według przekazów sag Sunniva wraz ze swoimi towarzyszami miała dotrzeć na wyspę w połowie X wieku. Rozbitkowie zginęli w jaskini jako męczennicy, a ich śmierć dała początek kultowi świętej Sunniwy.

Tradycja głosi, że w 996 roku król Olaf Tryggvason wzniósł kościół związany z odnalezionymi tam relikwiami. W 1015 roku przez wyspę miał przejść Olaf Haraldsson, późniejszy święty Olaf, w okresie rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa w Norwegii. Około 1068 roku Selja stała się siedzibą pierwszego biskupstwa w zachodniej części kraju.

Dotychczasowe badania koncentrowały się więc głównie na sakralnym znaczeniu wyspy: jej kościołach, zabudowaniach klasztornych i drogach pokonywanych przez pielgrzymów. Odkrycie masywnego muru, podobnie jak dwa wcześniejsze znaleziska, przesuwa uwagę archeologów również na codzienne funkcjonowanie Selji.

Wyspa mogła być zamieszkana przez bardziej liczną i zróżnicowaną społeczność, niż sugerują zachowane ruiny. Obok duchownych i pielgrzymów przebywali tu zapewne ludzie obsługujący port, pracujący przy budynkach oraz podtrzymujący codzienne życie tego odizolowanego ośrodka. Dokładny charakter ich działalności wciąż wymaga jednak dalszych badań.

Trzy ważne odkrycia w ciągu trzech lat

Nowy mur jest trzecim znaczącym odkryciem dokonanym na Selji w krótkim czasie. Każde z nich odsłania inną część historii wyspy i podważa przekonanie, że jej najważniejsze zabytki zostały już rozpoznane.

W 2024 roku wewnątrz ruin kościoła św. Sunniwy odnaleziono pozostałości starszej kamiennej świątyni. Jej rozwiązania konstrukcyjne wykazują związki z anglosaską tradycją budowlaną. Według badaczy obiekt może należeć do najwcześniejszych kamiennych kościołów w Norwegii.

Rok później, na północny zachód od klasztoru, odkryto nieznany wcześniej średniowieczny budynek. Znalezisko potwierdziło, że poza najlepiej rozpoznaną częścią kompleksu zachowały się nieudokumentowane ślady zabudowy i osadnictwa.

Odkryty w 2026 roku masywny mur rozszerza ten obraz jeszcze bardziej. Jego położenie oraz rozmiary wskazują, że aktywność budowlana na Selji obejmowała większy obszar i mogła mieć znacznie większą skalę, niż dotychczas zakładano.

„To pokazuje, że wciąż znamy tylko część historii Selji” – podkreśla Meyer. Jego zdaniem kolejne odkrycia pozwalają spojrzeć na działalność prowadzoną poza monumentalnymi budowlami i stawiają nowe pytania o ludzi, którzy odwiedzali wyspę, mieszkali na niej oraz pracowali.

Cyfrowe metody otwierają nowy rozdział badań

Fundament muru został rozpoznany za pomocą georadaru. W połączeniu z modelowaniem terenu, teledetekcją oraz szczegółową analizą cyfrową krajobrazu technologia ta pozwala dostrzegać struktury niewidoczne na powierzchni.

Nowoczesne metody umożliwiają badanie większych obszarów bez konieczności prowadzenia rozległych wykopalisk. Dzięki nim archeolodzy mogą wskazywać miejsca, w których pod ziemią zachowały się ślady budynków, murów lub innych elementów dawnej zabudowy.

Przypadek Selji pokazuje, że nawet jedno z najlepiej znanych stanowisk średniowiecznych w Norwegii może nadal skrywać istotne świadectwa przeszłości. Wieloletnie badania tradycyjne nie wyczerpały możliwości poznania wyspy, a zastosowanie nowych technologii pozwoliło ponownie odczytać jej krajobraz.

Selja poza murami klasztoru

Przez długi czas historię Selji opowiadano przede wszystkim przez pryzmat męczeństwa, kultu świętej Sunniwy, pielgrzymek oraz kamiennych kościołów. Najnowsze odkrycia nie przekreślają tego obrazu, lecz wyraźnie go poszerzają.

Spod ziemi wyłania się miejsce, które mogło być nie tylko ośrodkiem religijnym, ale również czynnym portem i przestrzenią codziennej pracy. Masywny fundament, starszy kościół oraz nieznany średniowieczny budynek wskazują na wyspę znacznie bardziej złożoną, niż pozwalały sądzić widoczne ruiny.

Dopiero dalsze badania pokażą, do kogo należała nowo odkryta konstrukcja i jaką pełniła funkcję. Selja ponownie dowiodła jednak, że jej historia nie została jeszcze zamknięta — kolejne jej rozdziały nadal spoczywają pod powierzchnią wyspy.

źródło: NIKU (Norweski Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym)