Zamknięta studnia i miecz z brązu.

Na południu Sardynii archeolodzy odkryli ślady rytuałów, które przez ponad trzy tysiące lat pozostawały ukryte we wnętrzu monumentalnej kamiennej wieży. W Nuraghe Barru odnaleziono zapieczętowaną studnię-cysternę, rozbite naczynia ceremonialne oraz brązowy miecz o charakterze wotywnym. Odkrycie pokazuje, że nuragijska budowla z epoki brązu nie została porzucona wraz z nadejściem nowych czasów, lecz zyskała nowe znaczenie religijne i społeczne.

Badania prowadzone przez zespół dr Silvii Amicone z Uniwersytetu w Tybindze wskazują, że miejsce pozostawało aktywne jeszcze we wczesnej epoce żelaza, w okresie głębokich przemian politycznych i duchowych na Sardynii. Znaleziska sugerują, że dawna wieża stała się przestrzenią rytuałów związanych z pamięcią przodków, wspólnotą i symboliczną władzą.

Kamienne wieże „wyspy nuragów”

Sardynia od dawna uchodzi za „wyspę wież”. Na jej terenie zachowało się niemal siedem tysięcy nuragów — monumentalnych budowli wznoszonych między XVII a XI wiekiem p.n.e. Konstrukcje z ogromnych kamiennych bloków dominowały nad krajobrazem i przez stulecia pozostawały jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kultury nuragijskiej.

Ich funkcja do dziś budzi spory. Jedni badacze interpretują je jako fortyfikacje i siedziby elit, inni jako centra wspólnotowe lub miejsca kultu. Nuraghe Barru, położone w historycznym regionie Trexenta w pobliżu Guamaggiore i Guasili, dostarcza nowych argumentów w tej debacie.

Kompleks składał się z kilku wież oraz rozległej osady, której pełny zasięg wciąż nie jest znany. W trakcie wcześniejszych wykopalisk archeolodzy ustalili, że budowla była wielokrotnie rozbudowywana. Najbardziej niezwykłe odkrycie znajdowało się jednak wewnątrz zachodniej części monumentu — była to ukryta studnia-cysterna połączona ze schodami prowadzącymi na wyższy poziom.

Studnia zamknięta jak sanktuarium

To właśnie wnętrze cysterny stało się centrum badań. Na jej dnie odnaleziono grupę celowo rozbitych naczyń ceramicznych, wśród których znajdowały się dzbany, misy oraz miniaturowa amfora. Szczególną uwagę zwróciło rzadkie ceremonialne naczynie z czterema uchwytami.

Obok ceramiki odkryto również szczątki zwierząt i ludzi. Po złożeniu wszystkich przedmiotów studnię starannie zamknięto wapiennymi płytami. Archeolodzy podkreślają, że układ znalezisk wyraźnie wskazuje na rytualny charakter całego działania.

Nie wygląda to na przypadkowe wyrzucenie niepotrzebnych przedmiotów do nieużywanej konstrukcji. Fragmentacja naczyń, sposób ich rozmieszczenia oraz świadome zapieczętowanie cysterny sugerują starannie zaplanowaną ceremonię. Dawna budowla została symbolicznie przekształcona.

Analiza ceramiki pozwoliła zidentyfikować co najmniej 23 naczynia. Część z nich mogła służyć do przechowywania i nalewania płynów, co wzmacnia interpretację związaną z rytuałami oczyszczenia, ofiarowania lub ceremonialnych uczt. Szczególnie wymowna okazała się miniaturowa amfora — przedmiot pozbawiony praktycznej funkcji, lecz posiadający znaczenie symboliczne.

Miecz, który nie służył do walki

Najbardziej spektakularnym odkryciem pozostaje jednak 94-centymetrowy miecz z brązu znaleziony w pobliżu schodów prowadzących na wyższy poziom wieży. Analizy wykazały, że broń prawdopodobnie nigdy nie była przeznaczona do walki.

Jego smukła forma i skład metalu odpowiadają znanym z Sardynii mieczom wotywnym — przedmiotom składanym jako ofiary lub używanym podczas ceremonii. W pobliżu odnaleziono także trzy brązowe przedmioty przypominające brzytwy oraz bryłę miedzi.

Badania fluorescencji rentgenowskiej wykazały, że wszystkie metalowe artefakty wykonano ze stopów bogatych w miedź i zawierających niewielką ilość cyny. Taki skład chemiczny nie sprzyjał intensywnemu użytkowi bojowemu, ale dobrze odpowiadał przedmiotom symbolicznym.

Równie istotny był sam kontekst odkrycia. Po złożeniu metalowych darów dostęp do wyższej części budowli został zablokowany. Rytuał nie ograniczał się więc do pozostawienia ofiar — zmieniał również architekturę wieży i sposób korzystania z niej.

Ceramika z różnych części Sardynii

Interdyscyplinarne badania objęły również analizę pochodzenia naczyń. Dzięki badaniom petrograficznym ustalono, że większość ceramiki nie została wykonana lokalnie.

Spośród ośmiu wyróżnionych grup ceramicznych aż siedem uznano za nielokalne. Niektóre naczynia mogły pochodzić z odległości około dziesięciu kilometrów, inne z regionów położonych ponad czterdzieści kilometrów od Nuraghe Barru.

Oznacza to, że rytualny depozyt gromadził przedmioty pochodzące z różnych części wyspy. Miejsce nie było odizolowaną osadą, lecz uczestniczyło w szerszej sieci kontaktów i wymiany. Wraz z przedmiotami przemieszczały się także idee, symbole i praktyki religijne.

Przedmioty przypominające brzytwy dodatkowo wskazują na związki Sardynii z obszarami Italii kontynentalnej. Choć najprawdopodobniej wykonano je lokalnie, ich forma odzwierciedlała szersze wpływy kulturowe obecne w świecie śródziemnomorskim w początkach epoki żelaza.

Dawne wieże w nowym świecie religijnym

Okres przejścia między schyłkiem epoki brązu a wczesną epoką żelaza przyniósł Sardynii znaczące przemiany. Na wyspie pojawiały się nowe sanktuaria, święte studnie i budowle o funkcjach ceremonialnych. Przez długi czas sądzono, że wraz z tym procesem nuragi utraciły swoje znaczenie.

Nuraghe Barru pokazuje jednak inny scenariusz. Stare wieże nie zostały zapomniane. Przeciwnie — część z nich ponownie włączono do nowych praktyk religijnych i społecznych. Dawne monumentalne budowle zachowały autorytet wynikający z ich wieku i związku z przeszłością wspólnoty.

Znaleziska z Barru wskazują, że rytuał był tu narzędziem budowania pamięci, tożsamości i legitymizacji władzy. Społeczność, która gromadziła przedmioty z różnych regionów, składała symboliczny miecz i zamykała część wieży, podkreślała swoje związki z przodkami oraz znaczenie dawnego miejsca.

Ślady świata, który nie zniknął

Archeolodzy zachowują ostrożność i nie twierdzą, że wszystkie nuragi pełniły podobną funkcję. Nuraghe Barru pozostaje jednak jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów ponownego wykorzystania monumentalnej architektury epoki brązu w nowym kontekście religijnym.

Szczególne znaczenie ma odnaleziony miecz wotywny. To dopiero drugi znany przypadek odkrycia nienaruszonego miecza ceremonialnego wewnątrz nuragu, co czyni znalezisko wyjątkowo cennym dla badań nad kulturą nuragijską.

Choć dokładne znaczenie rytuałów pozostaje niejasne, sekwencja działań jest wyraźna: rozbicie naczyń, złożenie szczątków, zamknięcie studni, ofiarowanie metalowych przedmiotów i zablokowanie dostępu do części budowli. Każdy z tych gestów był świadomym wyborem.

Ponad trzy tysiące lat później zapieczętowana studnia i brązowy miecz nadal świadczą o chwili, w której dawna wieża zyskała nowe życie — już nie jako symbol militarnej potęgi, lecz jako miejsce pamięci, rytuału i wspólnotowej tożsamości.

źródło: 

Uniwersytet w Tybindze

Amicone, Silvia, Tiezzi, Valeria, Broisch-Höhner, Manuela, Freund, Kyle P., Heinze, Lars, Morandi, Lionello F., Salis, Gianfranca i Pilo, Chiara. „Rytuał i łączność na nuragijskiej Sardynii: interdyscyplinarne badanie ceramiki i obróbki metali z Nuraghe Barru” Open Archaeology, tom. 12, nie. 1, 2026, s. 20250078. https://doi.org/10.1515/opar-2025-0078

fot. Uniwersytet w Tybindze