3400-letnie złote diademy odkryte w grobowcach elity na Cyprze

W grobowcach z późnej epoki brązu na Cyprze archeolodzy odkryli kolekcję 3400-letnich złotych diademów, w tym niezwykły egzemplarz, który nadal spoczywał na czole dziecka pochowanego ponad trzy tysiące lat temu. Znaleziska rzucają nowe światło na status społeczny elit oraz kunszt miejscowych złotników, działających w jednym z najważniejszych portów wschodniej części Morza Śródziemnego.

Wyjątkowe odkrycie w Hala Sultan Tekke

Odkrycia dokonano na cmentarzysku późnej epoki brązu w Hala Sultan Tekke, ważnym ośrodku portowym położonym w pobliżu współczesnej Larnaki. Badacze zidentyfikowali dziewięć złotych diademów oraz dwa mniejsze złote nakrycia ust, odnalezione w siedmiu grobowcach komorowych i jednym grobowcu szybowym datowanych na okres od XV do XIII wieku p.n.e.

Analiza wykazała, że ozdoby łączą motywy charakterystyczne dla Egiptu, minojskiej Krety, Grecji mykeńskiej oraz Bliskiego Wschodu. Jednocześnie ich wykonanie wskazuje, że nie były importami, lecz powstały w lokalnych warsztatach cypryjskich rzemieślników, którzy stworzyli własny, rozpoznawalny styl.

Dziecko pochowane z królewskim przepychem

Jednym z najbardziej poruszających odkryć był pochówek w Grobowcu Komorowym RR, gdzie archeolodzy odsłonili szczątki co najmniej 34 osób należących do kolejnych pokoleń.

W najstarszej warstwie grobowca, datowanej na około 1350 rok p.n.e., odnaleziono szczątki dziecka w wieku około czterech lub pięciu lat. Złoty diadem zachował się w swoim pierwotnym położeniu – na czole zmarłego.

Bogactwo wyposażenia grobu było niezwykłe. Oprócz diademu dziecko pochowano z naszyjnikiem złożonym z 68 złotych paciorków, czterema złotymi kolczykami, srebrnym wisiorkiem przedstawiającym anatolijskie bóstwo, srebrnym pierścieniem ozdobionym potrójną spiralą oraz rzeźbioną pieczęcią cylindryczną.

Tak bogaty zestaw darów grobowych sugeruje, że wysoka pozycja społeczna mogła być dziedziczona i nie była zarezerwowana wyłącznie dla dorosłych członków społeczności.

Ozdoby noszone za życia i składane do grobu

Badacze rozróżnili dwa typy złotych przedmiotów. Dziewięć długich diademów wyposażonych było w otwory umożliwiające przymocowanie ich do głowy za pomocą sznurków lub innych elementów. Znajdowano je najczęściej przy czaszkach zmarłych, a w przypadku dziecka zachowały się dokładnie na czole.

Ślady zużycia widoczne na cięższych egzemplarzach wskazują, że były one noszone jeszcze za życia, prawdopodobnie podczas uroczystości o charakterze ceremonialnym, zanim trafiły do grobów jako wyposażenie na życie pozagrobowe.

Znacznie lżejsze diademy noszą mniej śladów użytkowania i mogły zostać wykonane specjalnie z myślą o pochówkach. Dwa niewielkie złote nakrycia ust wydają się natomiast pełnić wyłącznie funkcję rytualną i były umieszczane w ustach zmarłych podczas ceremonii pogrzebowych.

Analiza pochówków wskazuje również, że złote ozdoby nosili zarówno dorośli obu płci, jak i nastoletnie dziewczęta oraz małe dzieci.

Egipskie symbole i mykeńskie motywy

Największy z odkrytych diademów, mierzący 34,2 centymetra długości, pochodzi z Grobowca Komorowego XX i został przypisany kobiecie w wieku od 35 do 40 lat.

Ozdobę dekoruje siedem głów byków z tarczami słonecznymi umieszczonymi między rogami. Układ włosów lub elementów przypominających peruki wyraźnie nawiązuje do egipskich wzorców artystycznych. Kompozycję uzupełniają motywy palm oraz ośmiopłatkowe rozety znane z ceramiki i sztuki świata mykeńskiego.

Równie imponujący jest tzw. diadem koziorożca i kota, ważący ponad 23 gramy. Przedstawia biegnące koziorożce, rozety, motywy roślinne, symbole przypominające klepsydry oraz głowy kotów, interpretowane jako lwy. Ponieważ lwy nie występowały naturalnie na Cyprze, ich obecność uznawana jest za kolejny przykład inspiracji płynących z Egiptu i Bliskiego Wschodu.

Dzieło cypryjskich złotników

Zdaniem autorów badań diademy powstały na Cyprze. Wykonywano je z cienkich arkuszy złota, które odciskano na specjalnie przygotowanych matrycach wykonanych prawdopodobnie z kamienia, brązu lub kości.

Subtelne różnice pomiędzy pozornie identycznymi rozetami i motywami roślinnymi wskazują, że wykorzystywano kilka różnych stempli, być może należących do odrębnych warsztatów lub różnych rzemieślników.

Choć na stanowisku odnaleziono fragmenty złotej blachy, archeolodzy nie odkryli dotąd samych matryc ani warsztatów, w których wykonywano ozdoby.

Nie udało się także jednoznacznie ustalić pochodzenia wykorzystanego złota. Naukowcy wskazują, że mogło ono pochodzić z recyklingu starszych przedmiotów lub z kopalń w Nubii bądź z ośrodka wydobywczego Ada Tepe na terenach dzisiejszej Bułgarii. Ostateczne rozstrzygnięcie mają przynieść przyszłe analizy chemiczne.

Port łączący świat późnej epoki brązu

Hala Sultan Tekke przeżywało okres największego rozkwitu między około 1630 a 1150 rokiem p.n.e. Połączone z Morzem Śródziemnym naturalnym kanałem tworzyło bezpieczny port, który stał się jednym z najważniejszych centrów handlowych regionu.

Miasto zajmowało powierzchnię co najmniej 25 hektarów i słynęło z obróbki miedzi, produkcji ceramiki oraz wytwarzania purpurowo barwionych tkanin. Do portu trafiały towary z niemal całego znanego wówczas świata – od ceramiki z Grecji i Krety, przez egipskie szkło i fajans, po mezopotamskie pieczęcie. Lapis lazuli sprowadzano z Afganistanu, karneol z Indii, a bursztyn docierał z wybrzeży Bałtyku.

Odkryte diademy doskonale odzwierciedlają ten wielokulturowy świat. Choć czerpią inspiracje z wielu odległych tradycji artystycznych, pozostają świadectwem lokalnego rzemiosła, które potrafiło twórczo połączyć obce wpływy w charakterystyczny dla Cypru styl.

źródło: Fischer, PM (2026) FUZJA KULTUROWA W ZŁOTNICTWIE Z PÓŹNEJ EPOKI BRĄZU: DIADEMÓW I USTNIKÓW Z HALA SULTAN TEKKE, CYPR. Oxford Journal of Archaeology, 45: 151–179. https://doi.org/10.1111/ojoa.70012.

fot. Diademy i ustniki z Hala Sultan Tekke wykopane w latach 2016–2024. (Zdjęcia Rainera Feldbachera i Petera M. Fischera).