Brązowe misy z wyrytymi imionami władców Urartu nie były jedynie luksusowymi naczyniami dworskimi. Nowe badania wskazują, że pełniły rolę starannie zaprojektowanych nośników królewskiej propagandy, łącząc w jednym przedmiocie władzę polityczną, religijną legitymizację i pamięć dynastyczną.
Międzynarodowy zespół badaczy opublikował na łamach czasopisma Antiquity wyniki kompleksowej analizy wszystkich znanych brązowych mis z inskrypcjami przypisywanymi władcom Urartu. Autorzy – Annarita Stefania Bonfanti, Roberto Dan, Nzhdeh Yeranyan i Astgh Poghosyan – zbadali naczynia powstałe od końca IX do początku VII wieku p.n.e., czyli w okresie największej potęgi królestwa Urartu w Azji Zachodniej.
W swoich badaniach wykorzystali oględziny zabytków, makrofotografię, cyfrowe kalkowanie oraz analizę paleograficzną. Pozwoliło to prześledzić ewolucję pisma klinowego, technik grawerowania oraz symboliki towarzyszącej królewskim inskrypcjom.
Największy zbiór takich naczyń pochodzi z Karmir Blur – stanowiska archeologicznego utożsamianego ze starożytnym miastem-twierdzą Teishebaini, położonym na terenie dzisiejszego Erywania w Armenii.
Podczas wykopalisk prowadzonych w 1949 roku archeolodzy odnaleźli w jednym z magazynów co najmniej 97 brązowych mis z inskrypcjami. Kolejne egzemplarze odkryto w 1958 roku, dzięki czemu liczba znanych naczyń przekroczyła sto.
Każda misa posiada krótki napis wyryty centralnie wewnątrz naczynia. Choć inskrypcje są zwięzłe, zawsze wskazują panującego monarchę, tworząc bezpośredni związek pomiędzy przedmiotem a władzą królewską.
Zdaniem autorów badań misy były czymś znacznie więcej niż elementem luksusowej zastawy stołowej.
Ich wykonanie z kosztownego brązu, staranność wykonania oraz umieszczone w centralnym miejscu imię monarchy sprawiały, że naczynia stawały się przenośnymi nośnikami królewskiego przekazu. Mogły być eksponowane podczas ceremonii dworskich, uczt czy wydarzeń o charakterze religijnym, nieustannie przypominając o osobie panującego.
Badacze porównują ich funkcję do współczesnych narzędzi propagandy państwowej – przedmiotów, których podstawowym zadaniem było utrwalanie autorytetu władcy.
Najstarsze misy związane są z panowaniem Sarduriego I (ok. 840–830 p.n.e.). Ich inskrypcje wykazują wyraźne podobieństwa do nowoasyryjskiego pisma klinowego, co odzwierciedla silny wpływ kultury Asyrii na kształtujące się państwo Urartu.
Asyryjskie reliefy z Nimrudu przedstawiają podobne żebrowane naczynia, a złote przedmioty z grobowców asyryjskich królowych również noszą królewskie inskrypcje.
Autorzy podkreślają jednak, że Urartyjczycy nie ograniczyli się do prostego kopiowania wzorców. Przekształcili zapożyczony model w charakterystyczną formę własnej kultury politycznej.
Za panowania króla Minui (ok. 820–785/780 p.n.e.) znaki pisma klinowego stały się krótsze, bardziej zwarte i regularne. Jednocześnie wykształcił się rozpoznawalny styl urartyjskiego pisma, który stopniowo oddalał się od asyryjskich pierwowzorów.
Jeszcze wyraźniej propagandowy charakter mis uwidocznił się za panowania Argisztiego I (ok. 785/780–756 p.n.e.).
Obok królewskich napisów zaczęły pojawiać się symbole o jednoznacznym znaczeniu politycznym i religijnym. Początkowo były to proste motywy geometryczne i stylizowane głowy ptaków, które z czasem ustąpiły miejsca bardziej rozbudowanym przedstawieniom.
Najczęściej występowały dwa symbole: głowa ryczącego lwa oraz wieża zwieńczona włócznią, interpretowana jako świątynia susi.
Lew symbolizował królewską siłę i władzę, natomiast świątynia podkreślała boską legitymizację monarchy. W połączeniu z wyrytym imieniem władcy tworzyły spójny przekaz ukazujący króla jako prawowitego i wspieranego przez siły nadprzyrodzone władcę państwa.
Wyrycie pisma klinowego na zakrzywionej powierzchni brązowej misy wymagało odmiennej techniki niż wykonywanie inskrypcji w kamieniu czy glinie.
Rzemieślnicy musieli odpowiednio dopasować wielkość, głębokość i układ klinowych znaków do metalowej powierzchni. Powstawanie naczyń wymagało ścisłej współpracy skrybów, rytowników i metaloplastyków.
W rezultacie każda misa łączyła funkcję użytkową, ceremonialną i reprezentacyjną. Jej wartość wynikała nie tylko z samego napisu, lecz także z jakości materiału, kunsztu wykonania oraz starannie dobranej symboliki.
Zdaniem badaczy pokazuje to, że w Urartu pismo było nie tylko środkiem zapisu informacji, ale także narzędziem sprawowania i manifestowania królewskiej władzy.
Interesujące są również okoliczności odkrycia całej kolekcji.
Warstwy archeologiczne wskazują, że misy nie zostały porzucone przypadkowo podczas zniszczenia twierdzy. Wszystko sugeruje, że wcześniej celowo zgromadzono je w jednym miejscu.
Ponieważ podobnych zbiorów nie odnaleziono na innych stanowiskach Urartu, badacze przypuszczają, że w schyłkowym okresie istnienia państwa Karmir Blur mogło stać się jednym z ostatnich centrów politycznych królestwa. Zgromadzenie naczyń z imionami dawnych monarchów mogło stanowić świadomą próbę zachowania pamięci o dynastii i podkreślenia ciągłości władzy w czasie narastającego kryzysu.
Twierdza została najprawdopodobniej zniszczona około połowy VI wieku p.n.e., kończąc wielowiekową historię produkcji i użytkowania królewskich mis.
Brązowe naczynia zachowały jednak do naszych czasów wyjątkowe świadectwo sposobu, w jaki monarchowie Urartu wykorzystywali przedmioty codziennego użytku do budowania autorytetu. Wyryte imiona królów, symbole lwów i świątyń oraz starannie opracowane pismo klinowe sprawiły, że zwykłe misy stały się trwałymi nośnikami królewskiej ideologii.
źródło: Bonfanti, AS, Dan, R., Yeranyan, N. i Poghosyan, A. (2026). Pamięć królów Bia/Urartu: inskrypcje na misach królewskich z Azji Zachodniej. Starożytność, 1–9. doi:10.15184/aqy.2026.10395
fot. Bonfanti, AS i in. 2026
Copyright © Copyright 2026 Poszukiwania.pl