Wysokogórskie doliny katalońskich Pirenejów przez stulecia skrywały ślady dawnego przemysłu, którego istnienie podejrzewano od czasów starożytnych. Dopiero dziś naukowcy potwierdzili, że Rzymianie prowadzili tam zorganizowane wydobycie złota, wykorzystując zaawansowane systemy hydrauliczne.
Badania przeprowadzone przez archeologów z Uniwersytetu w A Coruña i Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie dowodzą, że kompleks Les Guilleteres d'All we wschodnich Pirenejach był aktywną kopalnią złota w czasach Cesarstwa Rzymskiego. Odkrycie rzuca nowe światło na skalę eksploatacji zasobów naturalnych w rzymskiej Hispanii oraz na znaczenie górskich regionów, które dotąd pozostawały na marginesie badań nad antycznym górnictwem.
Les Guilleteres d'All znajduje się w dolinie Cerdanya, w otoczeniu szczytów sięgających niemal trzech tysięcy metrów wysokości. Dzisiejszy krajobraz tworzą głębokie wąwozy, odsłonięte warstwy gliny i margli oraz nieregularne wyżłobienia terenu. Dla archeologów formacje te okazały się czymś więcej niż naturalnym efektem erozji.
Badacze rozpoznali w nich charakterystyczne ślady hydraulicznego górnictwa odkrywkowego, znanego z innych rzymskich kopalń złota. Woda była tam kierowana specjalnymi kanałami, a następnie wykorzystywana do wypłukiwania osadów zawierających drobiny cennego kruszcu. Wśród zachowanych struktur znalazły się zarówno wąskie rowy wydobywcze, jak i rozległe fronty eksploatacyjne, w tym ogromny chantier-cirque o średnicy około 300 metrów.
Choć skala przedsięwzięcia była mniejsza niż w słynnych kopalniach Las Médulas w północno-zachodniej Hiszpanii, naukowcy szacują, że z okolicznych zboczy usunięto około dwóch milionów metrów sześciennych ziemi. Oznacza to krajobraz przekształcony nie przez naturę, lecz przez wieloletnią działalność inżynieryjną.
Największym wyzwaniem pozostawało ustalenie wieku stanowiska. Same formy terenowe sugerowały rzymskie pochodzenie, lecz brakowało jednoznacznych dowodów chronologicznych. Przełom nastąpił dzięki odkryciu zakopanego zbiornika hydraulicznego, odsłoniętego podczas wykopalisk prowadzonych w latach 2010–2012 oraz 2019–2022.
Konstrukcja miała około 4,5 metra szerokości i 1,5 metra głębokości. W jej obrębie znajdowała się tama zbudowana z dużych kamiennych bloków oraz system regulacji przepływu wody. Zbiornik służył do gromadzenia i kontrolowanego uwalniania wody wykorzystywanej przy wypłukiwaniu złotonośnych osadów.
Po opuszczeniu kopalni konstrukcja zaczęła stopniowo wypełniać się drobnym materiałem nanoszonym przez wodę. Właśnie te osady stały się dla badaczy kluczem do rozwiązania zagadki wieku stanowiska.
Ponieważ w zbiorniku brakowało materiału organicznego nadającego się do datowania radiowęglowego, naukowcy zastosowali metodę optycznie stymulowanej luminescencji, znaną jako OSL. Technika ta pozwala określić moment, w którym ziarna minerałów były po raz ostatni wystawione na działanie światła słonecznego.
Po zakopaniu kwarc zaczyna gromadzić energię pochodzącą z naturalnego promieniowania otoczenia. W laboratorium możliwe jest zmierzenie zgromadzonego sygnału i ustalenie przybliżonego czasu osadzenia materiału.
Próbki pobrane z dna zbiornika wskazały, że system hydrauliczny został porzucony najprawdopodobniej pod koniec II lub na początku III wieku naszej ery. Oznacza to moment zakończenia działalności kopalni, a nie jej powstania. W praktyce datowanie pokazuje, kiedy przestano utrzymywać infrastrukturę wodną, pozwalając osadom na stopniowe zasypywanie zbiornika.
Znaczenie odkrycia wzmacnia jego położenie w pobliżu Iulii Libiki — dzisiejszej Llívii — jedynego potwierdzonego rzymskiego miasta w Pirenejach. Ośrodek ten prawdopodobnie pełnił funkcję administracyjnego centrum regionu i kontrolował eksploatację lokalnych zasobów.
Starożytni autorzy już wcześniej wspominali o pirenejskim złocie. Pliniusz Starszy pisał o bogactwach regionu, a poeta Marcjalis nawiązywał do złotonośnych terenów związanych z Julią Libiką. W ostatnich latach archeolodzy odkryli również ślady warsztatów metalurgicznych oraz luksusowe przedmioty wykonane ze złota, w tym ważącą 23 gramy bransoletę znalezioną na rzymskiej nekropolii w Pla de Prats.
Nowe datowanie pozwoliło połączyć te rozproszone wcześniej dowody w spójną całość. Wszystko wskazuje na to, że Rzymianie nie tylko znali złotonośne obszary Pirenejów, ale stworzyli tam dobrze zorganizowany system wydobywczy oparty na zaawansowanej kontroli wody.
Badacze zwracają uwagę na zbieżność czasową między opuszczeniem kopalń a kryzysem pobliskiej Iulii Libiki. Źródła archeologiczne wskazują, że pod koniec II lub na początku III wieku część miasta, w tym forum oraz zabudowa mieszkalna, została porzucona.
Rzymskie górnictwo hydrauliczne wymagało stałej organizacji pracy, utrzymania kanałów wodnych oraz nadzoru administracyjnego. Upadek lokalnego centrum miejskiego mógł doprowadzić do załamania całego systemu wydobywczego lub sprawić, że jego utrzymywanie przestało być opłacalne.
Les Guilleteres d'All zachowuje więc nie tylko ślady działalności górniczej, lecz także świadectwo zaniku rzymskiej gospodarki w wysokogórskich regionach Pirenejów.
Potwierdzenie istnienia rzymskich kopalń złota we wschodnich Pirenejach rozszerza mapę antycznej eksploatacji surowców na Półwyspie Iberyjskim. Odkrycie pokazuje również, jak współczesne metody naukowe potrafią odczytywać historię zapisaną nie w monumentalnych ruinach czy skarbach, lecz w krajobrazie i osadach ukrytych pod ziemią.
W Les Guilleteres dowodem działalności Rzymian nie są złote monety ani spektakularne artefakty. Są nim warstwy osadu, zakopany zbiornik i ziarna kwarcu, które przez niemal siedemnaście stuleci przechowywały pamięć o wodzie wydobywającej złoto z pirenejskich zboczy.
źródło: Sanjurjo-Sánchez, J., Morera Camprubí, J. i Vila, OO (2025). Pierwsze dowody rzymskiego wydobycia złota uzyskane na podstawie datowania luminescencyjnego osadów w Les Guilleteres D'All (Cerdanya, Girona, Pireneje Wschodnie). Land, 14(9), 1912. https://doi.org/10.3390/land14091912
Copyright © Copyright 2026 Poszukiwania.pl